పోతన తెలుగు భాగవతము

పోతన తెలుగు భాగవతము

అష్టమ స్కంధము : సముద్రమథన వర్ణన

  •  
  •  
  •  

8-208-వ.
  • ఉపకరణాలు:
  •  
  •  
  •  

ఇట్లు సురాసురయూథంబులు హరిసనాథంబులయి కవచంబులు నెట్టంబులు పెట్టికొని; పుట్టంబులు పిరిచుట్లు చుట్టుకొని; కరంబులుఁ గరంబుల నప్పళించుచు; భుజంబులు భుజంబుల నొరయుచు; లెండు లెండు దరువఁ దొడంగుఁడు రండని యమందగతిం బెరుగుఁ ద్రచ్చు మందగొల్లల చందంబున మహార్ణవమధ్యంబున మంథాయమాన మందరమహీధర విలగ్నభోగి భోగాద్యంతంబులం గరంబులం దెమల్చుచుఁ; బెనుబొబ్బలం బ్రహ్మాండ కటాహంబు నిర్భరంబయి గుబ్బుగుబ్బని యురులు కొండకవ్వంబుగుత్తి జిఱజిఱందిరుఁగు వేగంబున ఛటచ్ఛటాయ మానంబులయి బుగులుబుగుళ్ళను చప్పుళ్ళుప్పరం బెగసి లెక్కుకు మిక్కిలి చుక్కల కొమ్మల చెక్కుల నిక్కలుపడు మిసిమిగల మీఁది మీఁగడ పాలతేట నిగ్గుఁ దుంపరల పరంపరలవలన నిజకరక్రమ క్రమాకర్షణపరిభ్రాంత ఫణిఫణాగర్భ సముద్భూత నిర్భర విష కీలి కీలాజాలంబుల నప్పటప్పటికి నుప్పతిల్లిన దప్పిం గొండొక మందగతిం జెందక యక్కూపార వేలా తట కుటజ కుసుమగుచ్ఛ పిచ్ఛిల స్వచ్ఛ మకరంద సుగంధి గంధవహంబులం గ్రొంజెమట నీటి పెను వఱదగము లొడళ్ళ నిగుర నొండొరులం బరిహసించుచుఁ బేరువాడి విలసించుచు; మేలు మేలని యుగ్గడించుచుఁ; గాదు కాదని భంగించుచు; నిచ్ఛ మెచ్చని మచ్చరంబుల వలన వనధి వలమాన వైశాఖ వసుంధరాధర పరివర్తన సముజ్జనిత ఘమఘమారావంబును; మథన గుణాయమాన మహాహీంద్రప్రముఖ ముహుర్ముహురుచ్చలిత భూరి ఘోర ఫూత్కార ఘోషంబును; గులకుధర పరిక్షేపణ క్షోభిత సముల్లంఘన సమాకులితంబులై వెఱచఱచి గుబురుగుబురలై యొరలు కమఠ కర్కట కాకోదర మకర తిమి తిమింగిల మరాళ చక్రవాక బలాహక భేక సారసానీకంబుల మొఱలునుం గూడికొని ముప్పిరిగొని; దనుజ దివిజ భటాట్టహాస తర్జనగర్జనధ్వనులు నలుపురియై మొత్తినట్లైన దిశదిగంత భిత్తులును; బేఁటెత్తి పెల్లగిలం ద్రుళ్ళుచుఁ గికురు పొడుచుచు నొక్కఁడొకనికంటె వడియునుం గడపునుం గలుగఁ ద్రచ్చుచుఁ బంతంబు లిచ్చుచు సుధాజననంబుఁ జింతించుచు నూతనపదార్థంబులకు నెదుళ్ళు చూచుచు నెంతదడవు ద్రత్తుమని హరి నడుగుచు నెడపడని తమకంబుల నంతకంతకు మురువుడింపక త్రచ్చు సమయంబున.

టీకా:

ఇట్లు = ఈ విధముగ; సుర = దేవతలు; అసుర = రాక్షసుల; యూథంబులున్ = సమూహములు; హరిన్ = విష్ణువు; సనాథంబులు = నాయకుడుగాగలవి; అయి = అయ్యి; కవచంబులున్ = కవచములు; నెట్టంబులున్ = తలపాగాలు; పెట్టికొని = ధరించి; పుట్టంబులు = బట్టలు; పిరిచుట్లు = మెలితిప్పులు; చుట్టుకొని = చుట్టుకొని; కరంబులున్ = చేతులను; కరంబులన్ = చేతులతో; అప్పళించుచున్ = హత్తుకొనుచు; భుజంబులు = భుజములు; భుజంబులన్ = భుజములతో; ఒరయుచున్ = రాసుకొనుచు; లెండులెండు = లేవండిలేవండి; తరువన్ = చిలుకుట; తొడంగుడు = మొదలుపెట్టండి; రండు = రండి; అని = అని; అమంద = చురుకైన; గతిన్ = విధముగా; పెరుగున్ = పెరుగును; త్రచ్చు = చిలికెడి; మంద = గొల్లపల్లె; గొల్లల = గోపాలకుల; చందంబునన్ = వలె; మహా = మహా; ఆర్ణవ = సముద్రము; మధ్యంబునన్ = నడుమ; మంథాయమాన = కవ్వముగా ఉండు; మందర = మందరము యనెడి; మహీధర = పర్వతమున; విలగ్న = చుట్టబడిన; భోగి = పాము; భోగ = దేహము; ఆది = మొదలు, తల; అంతంబులన్ = చివర్లను, తోకలను; కరంబులన్ = చేతులతో; తెమల్చుచు = గుంజుతూ; పెను = పెద్ద పెద్ద; బొబ్బలన్ = కేకలతో; బ్రహ్మాండ = బ్రహ్మాండము యొక్క; కటాహంబున్ = చిప్ప; నిర్భరంబు = నిండిపోయినది; అయి = అయినది; గుబ్బుగుబ్బు = గుబ్బుగుబ్బు; అని = అని; ఉరులు = దొర్లుచున్న; కొండ = కొండ రూపు; కవ్వంబు = కవ్వముయొక్క; గుత్తి = పీఠము; జిరజిరన్ = గిరగిర; తిరుగు = తిరిగెడి; వేగంబునన్ = వేగమువలన; ఛటఛట = ఛటఛటమనుశబ్దములు; ఆయమానంబులు = కలిగినవి; అయి = అయ్యి; బుగులుబుగులు = బుగులుబుగులు; అను = అనెడి; చప్పుళ్ళు = చప్పుళ్ళు; ఉప్పరంబు = ఆకాశమున; ఎగసి = వ్యాపించి; లెక్కకుమిక్కిలి = చాలాఎక్కువైన; చుక్కల = చుక్కలనెడి; కొమ్మల = అందగత్తెల; చెక్కులన్ = చెక్కిళ్ళను; నిక్కలుపడు = అతిశయించెడి; మిసిమి = మార్దవము; కల = కలగిన; మీది = పైనున్ను; మీగడ = మీగడ; పాల = పాలయొక్క; తేట = స్వచ్ఛమైన; నిగ్గు = నిగారింపుగల; తుంపరల = నీటిబొట్ల; పరంపరల = జల్లుల; వలన = వలన; నిజ = తమ; కర = చేతుల; క్రమక్రమ = క్రమముగా; ఆకర్షణ = లాగుటచేత, చిలుకుటచేత; ఫణా = పాము యొక్క; సముద్భూత = ఉద్భవించిన; నిర్భర = భరింపరాని; విష = గరళముయొక్క; కీలి = అగ్ని; కీలా = మంటల; జాలంబులన్ = సమూహములు వలన; అప్పటప్పటికిన్ = తక్షణమే; ఉప్పతిల్లన = ఎగయగా; దప్పిన్ = దాహముతో; కొండొక = ఏ మాత్రమూ, కొంచెముకూడ; మంద = మందగించన; గతిన్ = విధము; చెందక = పొందకుండ; ఆ = ఆ; కూపార = సముద్రము; వేలా = సరిహద్ధు; తట = గట్టునగల; కుటజ = చెట్ల {కుటజము - భూమి యందు పుట్టినది, చెట్టు}; కుసుమ = పూల; గుచ్ఛ = గుత్తుల; పిచ్చిల = విరజిమ్మబడు; స్వచ్ఛ = నిర్మలమైన; మకరంద = మకరందము యొక్క; సుగంధి = సువాసనలుగల; గంధవహంబులన్ = గాలులచే; క్రొంజెమట = చిరుచెమటల; నీటి = నీరుచేత; పెను = పెద్ద; వఱద = వరదల; గములు = గుంపులు; ఒడళ్ళన్ = శరీరముపైననే; ఇగురన్ = ఇగిరిపోగా; ఒండొరులన్ = ఒకరినొకరు; పరిహసించుచు = వేళాకోళములు చేయుచు; పేరు = పౌరుషములను; వాడి = ప్రకటించి; విలసించుచున్ = విలసిల్లుచు; మేలుమేలు = భళీ భళీ; అని = అని; ఉగ్గడించుచన్ = పొగడుకొనుచు; కాదుకాదు = కాదుకాదు; అని = అని; భంగించుచున్ = ఖండించుచు; ఇచ్ఛన్ = ఇష్టముగా; మెచ్చని = మెచ్చుకొనలేని; మచ్చరంబులన్ = అసూయల; వలన = వలన; వనధిన్ = సముద్రమును {వనధి - వనము (నీటికి) నిధి, కడలి}; వలమాన = తిరిగెడి {రుగుచున్న}; వైశాఖ = కవ్వపు; వసుంధరాధర = పర్వతముయొక్క {వసుంధరాధరము - వసుంధర (భూమిని) ధరించెడిది, పర్వతము}; పరివర్తన = చలనమువలన; సముజ్జనిత = పుట్టిన; ఘమఘమ = ఘమఘమ యనెడి; ఆరావంబును = శబ్దములును; మథన = చిలికెడి; గుణాయమాన = లక్షణము గలగుటవలన; మహా = గొప్ప; అహి = సర్ప; ఇంద్ర = ఉత్తముని; ప్రముఖ = విశిష్టమైన నోళ్ళనుండి; ముహుర్ముహుర్ = మాటిమాటికి; ఉచ్చలిత = రేగుతున్న; భూరి = అతిపెద్ద; ఘోర = ఘోరమైన; ఫూత్కార = ఫూ యనెడి; ఘోషంబునున్ = శబ్దములును; కులధర = కులపర్వతముయొక్క; పరిక్షేపణ = తిరుగుటవలన; క్షోభిత = కలతపెట్టబడి; సముల్లంఘన = మిక్కిలి అతిక్రమించి; సమాకులితంబులు = కూడివచ్చినవి; ఐ = అయ్యి; వెఱచి = భయపడి; అఱచి = అరిచి; గుబురుగుబురలు = గుంపులుకట్టినవి; ఐ = అయ్యి; ఒరలు = దొర్లుచున్న; కమఠ = తాబేళ్ళు; కర్కట = పీతలు; కాకోదర = పాములు; మకర = మొసళ్ళు; తిమి = పెద్దచేపలు; తిమింగిల = తిమింగిలములు; మరాళ = హంసలు; చక్రవాక = చక్రవాకపక్షులు; బలహక = కొక్కెరలు; భేక = కప్పలు; సారస = బెగ్గురుపక్షులు; అనీకంబుల = సమూహముల; మొఱలునున్ = ఆర్తనాదములను; కూడికొని = కలిసిపోయి; ముప్పిరిగొని = పెనగొని; దనుజ = రాక్షసుల; దివిజ = దేవతల; భట = భటుల; అట్టహాస = అట్టహాసములు; తర్జన = హెచ్చరికల; గర్జన = గర్జన; ధ్వనులు = శబ్దములు; నలుపురి = పెనవేసుకొనినవి; ఐ = అయ్యి; మొత్తినట్లు = మొత్తినట్లు; ఐన = కాగా; దశదిక్ = దశదిశలు; అంత = చివరలు; భిత్తులును = పగులును; బేటెత్తి = పెళ్ళలూడి; పెల్లగిలన్ = కూలిపోవునట్లుగ; త్రుళ్ళుచు = త్రుళ్లుచు; కికురుపొడుచుచు = వంచిచుచు; ఒక్కడు = ఒకడు; ఒకని = ఇంకొకని; కంటెన్ = కంటె; వడియున్ = అధిక వేగము; గడపునున్ = అధిక సంయము; కలుగన్ = కలుగునట్లు; త్రచ్చుచు = చిలుకుతు; పంతంబులు = పంతములు; ఇచ్చుచున్ = పెట్టుకొనుచు; సుధా = అమృతము; జననంబున్ = పుట్టుటకై; చింతించుచు = ఉబలాటపడుతు; నూతన = కొత్త; పదార్థంబుల్ = వస్తువుల; కు = కోసము; ఎదుళ్ళు = ఎదురుచూపులు; చూచుచున్ = చూచుచు; ఎంత = ఇంకా ఎంత; తడవు = సేపు; త్రత్తుము = చిలుకుదము; అని = అని; హరిన్ = విష్ణుని; అడుగుచున్ = అడుగుచు; ఎడపడని = ఎడతెగని; తమకంబులన్ = ఆశలతో; అంతకంతకున్ = అంతకంతకు; మురువు = పట్టుదలలు; డింపక = తగ్గించకుండ; త్రచ్చు = చిలికెడి; సమయంబునన్ = సమయమునండు.

భావము:

అలా, దేవతలు, రాక్షసులు విష్ణుమూర్తితో చేరి కవచాలు ధరించారు, దట్టీలు గట్టిగా కట్టారు, కట్టుబట్టలు సిరిచుట్లు చుట్టారు, చేతులూ చేతులూ చరచుకున్నారు, భుజాలు భుజాలు రాసుకున్నారు, “లేవండి, లేవండి, చిలుకుదాం, రండి రండి” అంటూ హెచ్చరించుకున్నారు. గొల్లపల్లెల్లో గోపాలకులు పెరుగు గబ గబా చిలికే విధంగా, పాలసముద్రం మధ్యన కవ్వంగా ఉన్న మంథరపర్వతానికి చుట్టిన కవ్వం తాడుగా ఉన్న వాసుకి అనే పెద్ద పాము తలా తోకా, రాక్షసులూ దేవతలూ పట్టుకుని గబ గబా మథించసాగారు. వారి పెను కేకలతో బ్రహ్మాండం నిండి పోతుంది. “గుబ గుబ” అంటూ కవ్వం కొండ గిర గిర తిరగ సాగింది. అది తిరిగే వేగానికి “భుగ భుగ” అంటూ శబ్దాలు పుట్టి ఆకాశం అంతా వ్యాపించసాగాయి. పాలమీగడతేటలోని కాంతిపూరిత తుంపరల పరంపరలు, లెక్కకు మించిన చుక్కల చక్కదనాలతో, పైకెగరసాగాయి. దేవదానవులు తమ చేతులతో గట్టిగా పట్టుకుని చిలకడం వల్ల ఆ సర్పరాజు శరీరం నుండి విషాగ్ని జ్వాలలు విపరీతంగా వ్యాపించసాగాయి. దాంతో వారికి దాహం పెరిగిపోసాగింది. అయినా వారు ఏమాత్రం అలసట చెందటం లేదు. ఆ పాలసముద్రం ఒడ్డునున్న కొండమల్లి పూలగుత్తులలోని విరివియైన మకరంద సుగంధాలు నిండిన మందమారుతాలు వీచసాగాయి. ఆ చల్లగాలి వల్ల వారి శరీరాలమీది చెమట ధారలు ఇంకిపోసాగాయి. వారు ఒకరి నొకరు వేళాకోళాలు చేసుకుంటూ, గప్పాలు కొడుతూ, “భళి భళి” అని పొగడుకుంటూ, “అలా ఇలా” అంటూ మందలించుకుంటూ, అసూయతో పోటీలు పడి మరీ జలధిని మథించసాగారు, ఆ కవ్వపు కొండ గబ గబా తిరుగుతుంటే, “ఘుమ ఘుమ” అని శబ్దాలు వెలువడసాగాయి, కవ్వం తాడైన వాసుకి సర్పరాజు నోటినుండి భయంకర “ఫూఫూ” అనే శబ్దాలు పుట్టసాగాయి, పర్వతపు తిరుగుళ్ళకు సముద్రంలో గుంపులు గుంపులుగా ఉన్న తాబేళ్ళు, పీతలు, పాములు, మొసళ్ళు, పెద్ద చేపలు, తిమింగలాలు, హంసలు, చక్రవాకాలు, కొంగలు, కప్పలు, బెగ్గురుపక్షులు, భయంతో చేసే ఆర్తనాదాలు ముప్పిరి గొనసాగాయి. రాక్షసులు, దేవతలు పెద్దగా అట్టహాసాలు, హెచ్చరికలు నలుపురిగా చేయసాగారు, ఆ శబ్దాల తాకిడికి పదిదిక్కులూ పగిలి పాదులూడి కూలిపోయినట్లు కాసాగాయి. ఒకడిని మించి ఒకడు అరవసాగారు, అమృతం కోసం ఉబలాటపడసాగారు, కొత్త వస్తువుల పుట్టుక కోసం ఎదురుచూడసాగారు, “ఇంకా ఎంతసేపు చిలకాలి?”అని విష్ణువును అడగసాగారు. అలా ఎడతెగని ఆశతో పట్టిన పట్టు విడువకుండా క్షీర సాగరాన్ని మథించసాగారు.