పోతన తెలుగు భాగవతము

పోతన తెలుగు భాగవతము

ప్రథమ స్కంధము : పరీక్షిత్తు వేటాడుట

  •  
  •  
  •  

1-459.1-తే.
  • ఉపకరణాలు:
  •  
  •  
  •  

లఘు రురు చర్మధారియై లరుచున్న
పసిఁ బొడగని, శోషితతాలుఁ డగుచు,
నెండి తడిలేక కుత్తుక నెలుఁగు డింద,
మందభాషల నిట్లను నుజవిభుఁడు.

టీకా:

మెలఁగుట = కదలుట మెదలుట; చాలించి = ఆపి; మీలిత = మూసిన; నేత్రుఁడు = కన్నులు కలవాడు; ఐ = అయ్యి; శాంతుఁడు = శాంతము పొందిన వాడు; ఐ = అయ్యి; కూర్చున్ = కూర్చొని; ఉండి = ఉండి; జడత = మందకొడి తనము; లేక = లేకుండగ; ప్రాణ = ప్రాణమును; మనస్ = మనసును; బుద్ధిన్ = బుద్ధిను; పంచఇంద్రియంబులన్ = పంచఇంద్రియంబులను {పంచఇంద్రియంబులు - కళ్ళు చెవులు ముక్కు నోరు చర్మము}; బహిరంగ = బయటి; వీథులన్ = దారులలో; పాఱనీక = ప్రసరింపనీయక; జాగరణ = జాగృతము; అధిక = మొదలగు; స్థాన = అవస్థల {అవస్థాత్రయములు - జాగృత - మెలకువ, సుషిప్తి - నిద్ర, స్వప్న – కల.}; త్రయము = మూడు (3); దాఁటి = దాటి; పరమము = పైది –ఉత్తమమైనది; ఐ = అయ్యి; ఉండెడి = ఉండెడి; పదమున్ = అవస్థను తురీయము {నాలుగవ అవస్థ - తురీయము, క్రింది అవస్థాత్రయములు - జాగృత - మెలకువ, సుషిప్తి - నిద్ర – స్వప్న – కల,}; తెలిసి = తెలిసికొని – అందుకొని; బ్రహ్మ = బ్రహ్మము; ఆభూత = తన యందే ప్రతిష్టితమైన - తానే అయిన; తత్వ = తత్వము - స్వభావము; సంప్రాప్య = అందుకొన్న; విక్రియుడు = క్రియా శూన్యుడు - సమాధి స్థితుడు; అయి = అయ్యి; అతి = మిక్కిలి; దీర్ఘ = పొడవైన; జటలున్ = జటలు; తన్ను = తనను; ఆవరింపన్ = కప్పుకొనగ; అలఘు = కురచకాని – కుంచించుకుపోని; రురు = లేడి; చర్మ = చర్మమును; ధారి = ధరించినవాడు; ఐ = అయ్యి;
అలరుచున్ = ప్రకాశించుతు; ఉన్న = ఉన్న; తపసిన్ = తపసు చేయువాని - మునిని; పొడగని = చూసి - గుర్తించి; శోషిత = శోష వచ్చిన – ఎండిపోయిన; తాలుఁడు = నోరు కలవాడు - అంగిలి కలవాడు; అగుచున్ = అవుతూ; ఎండి = ఎండిపోయి; తడి = తడి – చెమ్మ; లేక = లేక పోయి; కుత్తుకన్ = గొంతుక లోని - అంగిలిలోని; ఎలుఁగు = కంఠ స్వరము; డిందన్ = మందగించగ - తగ్గగ; మంద = మెల్లని; భాషలన్ = పలుకులతో; ఇట్లు = ఈ విధముగ; అను = పలికెను; మనుజవిభుఁడు = పరీక్షిన్మహారాజు {మనుజవిభుడు - ప్రజలకు విభుడు – రాజు, పరీక్షిత్తు}.

భావము:

అక్కడ నిమీలితనేత్రాలతో కూర్చుని శాంతంగా తపస్సు చేస్తున్న శమీకమునిని చూచాడు. ఆ తపస్వి జాగ్రతం, స్వప్నం, సుషుప్తి అనే మూడు అవస్థలనూ అతిక్రమంచి నాలుగవదైన సమాధి అవస్థలో ఏకాగ్రచిత్తుడై, బ్రహ్మానుసంధానం చేసి ఉన్నాడు. పరీక్షిత్తు ఆ సంయమీంద్రుని సమీపించి దవడలు ఎండి, నాలుక తడారి, డగ్గుత్తికతో మెల్ల మెల్లగా.